Aras Yayınları, tweeter hasabından yaptığı paylaşımda; Sancak Düştü ve Ahalinin Gidişi adlı kitapları okurla buluşturduklarını duyurdu. Aras Yayınlarının her iki kitap ile ilgili paylaşımı şöyle:

Sancak Düştü, 1930’lu yıllar boyunca, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm dikkati sınır boylarında, özellikle de Hatay, İskenderun ve çevresindeki bölge üzerindeydi.

Ermeni nüfusun tüm hareketleri de yakından izleniyordu, zira bölgedeki tüm taraflar içinde Ermeniler önemli bir nüfusa sahipti. Ancak, 1939’da Hatay’ın Türkiye’ye bağlanması kesinleştiği andan itibaren, hiçbir şey Ermenileri bölgede tutmaya yetmedi, çünkü geçmişin yaraları hep belleklerdeydi.

Bu çalışma, Türkiye’nin Hatay’a veya Sancak’a dair perspektifini gazete haberleri ve köşe yazıları üzerinden kronolojik olarak ele alıyor.

Köşe yazarlarının ve gazetecilerin sesini doğrudan aktarmak adına alıntılara yer verirken, Türkiye basınında Sancak konusunda gündem olan makale ve belgeleri, aktörleri aracısız olarak aktarıyor. Gazetelerden yansıyanları anılar, döneme ve bölgeye dair akademik çalışmalar ve arşiv belgeleriyle harmanlayarak okurun ilgisine sunuyor.

Sancak Düştü, sadece Hatay Meselesi’ni değil, Cumhuriyet’in ilk dönemini anlamak için de çok değerli bir kaynak.

Ahalinin Gidişi

1939’da Hatay’ın Türkiye’ye iltihakı, Ermeniler için yeni bir göç dalgası başlattı.

Bu çalışma, bölgede yaşayan Ermenilerin hafızasında o dönemin nasıl yer ettiğini kayıt altına almak için yapıldı.

Ancak, hafızasına başvurulan isimler sadece bellekleri güçlü oldukları için seçilmedi. Hiçbiri iki kıtaya yayılmış İstanbul’un yüzlerce yıldır üst üste binmiş sokakları, caddeleri, meydanları arasında ustalıkla yolunu bulan bir taksici ya da antikçağdan kalma uzun replikleri hatasız ezberleyen, hitabetiyle büyüleyen usta birer tiyatrocu değil.

Tek ortak noktaları, “ahali gitmeden”, yani 1939’dan önce Musa Dağ’ın eteklerinde doğmuş olmaları.

Röportaj yaptığımız insanlardan çok azı Musa Dağ’da yaşıyor, geri kalanı İstanbul’da, 1939’daki göçün ulaştığı yer olan Lübnan, Ancar’da, Sovyetler’in çağrısıyla gittikleri Ermenistan’ın başkenti Erivan’da, Eçmiyadzin ve dağlarının adını taşıyan Musaler kasabasında, son olaraksa Fransa’da, Paris’te… Ahalinin Gidişi, anayurtlarından sayısız kez göçmek zorunda kalan, bugün dünyanın dört bir yanına dağılmış Musa Dağlı Ermenilerin hikâyesini anlatıyor.

Yine Yazar Serdar Koruncu’nun Suriye İç Savaşı’ndan kaçarak başta Ermenistan ve Türkiye olmak üzere dünyanın çeşitli bölgelerine göç eden yirmi iki Halepli Ermeni’yle yaptığı söyleşilerden oluşan Halepsizler  adlı eseri de bulunuyor.

Yazar Koruncu, Halepsizler’de, “yirminci yüzyılın başında felaketlerden sağ kurtulup Halep’te adeta küllerinden doğan bir halkın hikâyesini, tam yüz yıl sonra küle dönen ve yeniden doğmaya çalışan kadim bir şehrin hikâyesiyle bir araya getiriyor.

Kitap, Serdar Korucu’nun Suriye İç Savaşı’ndan kaçarak başta Ermenistan ve Türkiye olmak üzere dünyanın çeşitli bölgelerine göç eden yirmi iki Halepli Ermeni’yle yaptığı söyleşilerden oluşuyor.

Bu söyleşiler, Halep’in savaştan önceki gündelik hayatına ayna tutmanın yanı sıra, Ermenilerin gözünden ülkeyi iç savaşa götüren toplumsal çatışmaları ve savaşın dehşetini görmemizi sağlıyor.

Suriye çatışmalarla birlikte bildikleri memleket olmaktan çıksa ve bambaşka bir hale bürünse de memleketlerini terk etmeye uzun süre direnen Halepliler, bu kararı alana dek savaşın içinde nasıl hayatta kaldıklarını anlatıyor ve savaşla yaşamanın ne demek olduğunu hissettiriyorlar okura.

Korucu’nun görüştüğü Halepsiz kalmış Haleplilerin her biri, ister ailesini geride bırakarak tek başına yaptığı, ister geniş ailesiyle sürdürdüğü kaçış yolculuğunu anlattıktan sonra, ulaştıkları yerlerde onları bekleyen hayatın iç yüzünü, beklentilerini ve hayal kırıklıklarını ortaya koyuyor bir yandan da.

Halepsizler, yerlerinden yurtlarından edilen insanların savaşın şiddetiyle dağılan hayatlarını mercek altına alıyor.”

Serdar Korucu kimdir?

Serdar Korucu İstanbul’da doğdu. İstanbul Üniversitesi’nde felsefe öğrenimi gördü. Çeşitli televizyon kanallarının haber merkezi ve haber programı bölümlerinde editör/yapımcı/danışman olarak çalıştı. 2012’den beri CNN Türk’te editörlük yapıyor. Ulusal/uluslararası medya mecralarında dezavantajlı gruplar ve nefret söylemi üzerine haber, röportaj ve özel dosyalar hazırladı. Yayımlanmış çalışmaları: Yabancı Gazetecilerin Gözüyle Kürt Sorunu (Güncel Yayıncılık, 2009); Suriye Yerle Bir Olduktan Sonra (Hayata Destek Derneği, 2013); Aris Nalcı ile birlikte 2015’ten 50 Yıl Önce, 1915’ten 50 Yıl Sonra: 1965 (Ermeni Kültür Derneği, 2014), Patriklik Fotoğrafçısı Dimitrios Kalumenos’un Objektifinden 6-7 Eylül 1955 (İstos Yayınları, 2015-2016, iki cilt), Misafir (Can Yayınları, 2016), Güven Gürkan Öztan ile birlikte Tutku, Değişim ve Zarafet-1950’li Yıllarda İstanbul (Doğan Kitap, 2017), Halepsizler (Aras Yayıncılık, 2018), Ahalinin Gidişi – Musa Dağ 1939 ve Sancak Düştü – İskenderun Sancağı’ndan Hatay’a Ermeni Meselesi (Aras Yayıncılık, 2021).

Gül, “Hatay’ımızın kaderinin Türkiye’nin kaderiyle birleştirmesinin 81. yıl dönümünü coşkuyla kutlarken, “40 asırlık Türk yurdu düşman elinde esir bırakılamaz.” ve “Hatay benim şahsi meselemdir” diyen Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü, silah arkadaşlarını ve Hatay meselesinde birlikte mücadele ettiği Hatay Devlet Başkanı Tayfur Sökmen’i, Meclis Başkanı Abdülgani Türkmen’i ve ilk Başbakan Abdurrahman Melek ve tüm kahramanlarımızı saygı ve rahmetle anıyorum.
Hatay’ımızın Anavatana katılışının 81. yıl dönümünü kutlu olsun.” İfadelerini kullandı.

İstanbul Gedik Üniversitesi İnsan Hakları Uygulama ve Araştırma Merkezi(İHUAM) ve İktisadi, İdari ve Sosyal Bilimler Fakültesi tarafından Hilton İstanbulBosphorus’ta düzenlenen “Sevr’den Lozan’a Türkiye Cumhuriyeti Devleti Değerleri” konulu Konferans, farklı üniversitelerden Akademisyenleri bir araya getirdi. Dört oturumda düzenlenen Konferans’ta Sevr ve Lozan Antlaşmaları, konuşmacılar tarafından farklı yönleriyle ele alındı.

Konferansta söz alan Arel Üniversitesi İİBF Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Cüneyt Akalın “Sancak Meselesi ve Hatay’ın Anavatana Katılması” başlıklı konuşmasında Hatay’ın, Misak-ı Milli, Sivas Kongresi kararları, TBMM’nin açılışı ve Sakarya Savaşı  gibi, milleti oluşturan değerlerden olduğunu ifade etti.  Prof. Dr. Cüneyt Akalın Hatay’ın tek bir kurşun atılmadan Anavatana katılmasının, Cumhuriyet tarihinin  büyük bir diplomasi  zaferi olduğunu vurguladı.

SEVR’DEN LOZAN’A TÜRKİYE CUMHURİYETİ DEVLETİ DEĞERLERİ KONUŞULDU

Açılış konuşmalarını İstanbul Gedik Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanı Hülya GEDİK, Rektör Prof. Dr. Zafer UTLU, İHUAM Müdürü Prof. Dr. Berin ERGİN ile Rektör Yardımcısı ve İİSBF Dekanı Prof. Dr. Şaduman OKUMUŞ’un yaptığı Konferansınilk oturumunda “Sevr Antlaşması’na Giden Yolda Osmanlı İmparatorluğu” konusu ele alındı.

Moderatörlüğünü Prof. Dr. Berin Ergin’in yaptığı İlk oturumda “Osmanlı’nın Çöküşündeki İç ve Dış Sebepler, 1. Dünya Savaşını Sonlandıran Antlaşmalar ve Osmanlının Toprak Kaybı” başlıklı konuşma yapan İstanbul Gedik Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Selim Sezer, Sanayi Devrimi sürecini yaşayan Batı Avrupa’nın ilerleme hızının gerisinde kalan Osmanlı devletinin, 19. yüzyılda dünyayla eşitsiz bir iktisadi entegrasyona yönelme sonrasında bir periferileşme sürecine girdiğini ifade etti. Dr. Sezer, aynı yüzyılda Sırp İsyanı’ndan başlayarak çeşitli etnik sorunların ve isyanların da devleti zayıflattığının altını çizdi. Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na ayakta kalabilmek ve savaş sonrası düzende bir yer sahibi olabilmek için girdiğini, ancak yeni düzenin savaştan galip çıkan İtilaf Devletleri tarafından oluşturulduğunu söyleyen Dr. Sezer, bu galip devletlerin Almanya’ya kabul ettirdiği Versailles Antlaşması’nın bir benzeri olan Sevr Antlaşması’nı da İstanbul hükümetine imzalattırdığını vurguladı.

Prof. Dr. FerozAhmad ise yaptığı  “İttihat ve Terakki Döneminin Politik Durumu” başlıklı konuşmasında; Osmanlı İmparatorluğu için 20. yüzyılın 1876 Anayasanın İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) sürüklediği bir devrimle yeniden yürürlüğe sokulduğu 1908 İkinci Meşrutiyet ile başladığını belirterek, 1908 Devrimi’nin, Haziran ayında Reval’deki İngiltere-Fransa görüşmesi sonrasında yaşandığını açıkladı. Yusuf Akçura ve birçok diğer gözlemcinin, Reval’deki bu görüşmeyi, Osmanlı’nın iç işlerine karışılması ve İmparatorluğun paylaşılması konusunda bir kıyamet alameti olarak yorumladığını belirtti.
Prof. Dr. Ahmad, 1908 seçimleri sonrasında zayıf bir muhalefet oluştuğunu, buna karşın İTC karşıtı Kamil Paşa’nın Sadrazam olduğunu, Kamil Paşa’nın 1909 yılı Şubat ayında Savaş ve Deniz Bakanlarını İTC-karşıtı kendi adamlarıyla değiştirdiğini, İTC Merkez-i Umumisinin ise bu durumu Cemiyet karşıtı bir darbe olarak değerlendirdiğini düşünerek Kamil Paşa’yı istifaya zorladığını belirtti. Sultan’ın destekçilerinin, Liberaller ve İngiltere Kamil Paşa hükümetinin devrilmesini hoş karşılamadığını. İngilizlerin, Kamil Paşa’nın yerine gelebilecek güçlü bir hükümetin Hindistan ve Mısır’da da anayasal reformlar istemesinden endişe ettiğini bu nedenle de, İstanbul Garnizonunun 31 Mart-14 Nisan 1909 sürecindeki isyanını desteklediğini belirtti.Prof. Dr. Ahmad Hükümetin, 1914 yılında -yıl boyunca süren- ciddi bir ekonomik krize girdiğini, buna rağmen reformların devam ettiğini, 3 Ocak’ta Enver Paşa’nın orduyu yeniden düzenlemesi için Savaş Bakanı olarak atandığını, bundan itibaren 1918 yılındaki Osmanlı-Alman yenilgisine kadar Cemiyetin iktidarda kalacağını belirterek konuşmasını sonlandırdı.

Konferansın,moderatörlüğünüBeykoz Üniversitesi Siyaset Bilimi Bölümü Öğretim Üyesi Doç Dr. Birsen Talay’ın yaptığı ikinci oturumunda ise “Osmanlı İmparatorluğu’nun Yıkılışı Mondoros ve Sevr” başlığı masaya yatırıldı. Oturumun ilk konuşmacısı Tarihçi Akademisyen Dr. Orhan Çekiç yaptığı “Osmanlı İmparatorluğu Politikası ve Mondoros Ateşkes Antlaşması ve Sevr Barış Antlaşması’nın Anlamı ve Önemi”  başlıklı konuşmasında Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalandığı dönemin zor koşulları, Mustafa Kemal Atatürk’ün bu antlaşmanın bazı maddelerine gösterdiği tepki ve bunun üzerine görevinden alınıp İstanbul’a getirtilmesi konusuna değindi. Atatürk’ün Sultan Vahdettin ile bir araya gelip uyarılarda bulunduğunu,  Samsun’da yaptığı başarılı müdahaleleri ve İngilizlerin Karadeniz’i işgal planlarını boşa çıkardıktan sonra, İstanbul’a dönmesi yönünde verilen emirlere uymayıp, kongreler yoluyla halkı aydınlatarak, ulusal direnişi başlatma sürecini anlattı.

Oturumun ikinci konuşmacısı Uşak Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Karayamanise “Türkiye’de Parlayan Yıldız Misak-ı Milli’yi Hazırlayan Kongreler ve Meclis Kurulumu” başlıklı konuşmasında, Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra ülkenin içinde bulunduğu koşullar, vatanın işgallerden kurtarılması için Mustafa Kemal Paşa’nın izlemiş olduğu milli iradeye, halk egemenliğine dayalı  strateji planının sebep ve sonuçları, Misak-ı Milli kararlarının hazırlanması, Meclis-i Mebusan’da kabul edilmesi, Misak-ı Milli karalarının içeriği ve günümüze etkisi ile 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM açılmasını sağlayan koşullar hakkında bilgi verdi.

Konferans’ın “Türkiye Cumhuriyeti’ne Giden Yol” Başlıklı üçüncü oturumunda moderatörlüğü İstanbul Gedik Üniversitesi Rektör Yardımcısı ve Tarihçi Prof. Dr. Adnan Şişman gerçekleştirdi. Oturumun ilk konuşmacısı Dr. Orhan Çekiç, “Kurtuluş Savaşı, Lozan Konferansı ve İç Siyasi Çekişmeler” başlıklı konuşmasında,  Ankara’da TBMM açıldıktan sonra kurulan ordularla kazanılan zaferlerin sonucu olarak, işgalcilerin dayattığı Sevr Antlaşması’nın yırtılıp atılıp, yerine Lozan Antlasması’nin getirilmesi sürecinde yaşanılan olaylar zincirinden ve Cumhuriyetin kurulmasından bahsetti.

Üçüncü oturumun ikinci konuşmacısı Arel Üniversitesi İİBF Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Cüneyt Akalın ise “Sancak Meselesi ve Hatay’ın Anavatana Katılması” başlıklı konuşmasında Hatay’ın, Misak-ı Milli, Sivas Kongresi kararları, TBMM’nin açılışı ve Sakarya Savaşı  gibi, milleti oluşturan değerlerden olduğunu ifade etti.  Hatay’ın,  1916’da Sykes-Picot ile başlayan Sevr’le devam eden bir süreçte anavatandan koparıldığını anlatan Prof. Dr. Akalın,  Lozan’da  çözüme kavuşturulamayan sorunun 1936’dan itibaren yapılan çeşitli  diplomatik girişimlerin sonucunda çözümlendiğini ve Hatay’ın yeniden Anavatana  katıldığını anlattı. Prof. Dr. Cüneyt Akalın Hatay’ın tek bir kurşun atılmadan Anavatana katılmasının, Cumhuriyet tarihinin  büyük bir diplomasi  zaferi olduğunu belirtti.

Konferansın dördüncü ve son oturumunda Prof. Dr. Şaduman Okumuş’unmoderatörlüğünde “Türkiye ve Dünya Siyaseti” konuşuldu. Prof. Dr. Adnan Şişman, oturumda yaptığı “1923-1938 Dönemi Türkiye Cumhuriyeti Devleti Politikası’nın Çağdaşlık Bağlamında Değerlendirilmesi” başlıklı konuşmada 1923 – 1938 yılları arasında dış politikada “yurtta sulh, cihanda sulh” prensibiyle sorunların çözümlendiğini ifade etti.Konuşmasında “Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Türk Medeni Kanunu’nun kabulü, Türk Tarih ve Türk Dil Kurumu’nun kurulması ve 1937 yılında Laiklik’in kabul edilmesi” konularından örneklere yer verenProf. Dr. Şişman, kılık kıyafetteki değişiklik, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Soyadı Kanunu’nun kabulü, saat ve ölçülerde değişikliklere de değindi.  Ulaşım, sağlık ve milli savunmadaki gelişmelerin Türkiye Cumhuriyeti’nin çağdaşlaşmasının önemli olayları olduğunu belirten Prof. Dr. Adnan Şişman, “Hâkimiyet, kayıtsız şartsız milletindir!” prensibinin Türkiye Cumhuriyeti’nin temelini teşkil ettiğini, milli iradenin üstünlüğü ve egemenlik prensibinin çağdaş devletin temel dayanağını oluşturduğunu ifade etti.

 Konferansın son konuşmacısı İstanbul Gedik Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölüm BaşkanıProf. Dr Süha Atatüre “Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Günümüze Etkileri” konulu konuşmasında; Montrö Boğazlar sözleşmesini nasıl değerlendirmemiz gerektiği sorusunu değerlendirdi.  Bu soruyu Montrönün Özelliği, Önemi ve Anlamı şeklinde üç bölüme ayırarak açıklayanProf. Dr. Atatüre, Montrö’nün Lozan Barış Antlaşmasını tamamlayan bir özellik içerdiğini, egemenliğin bütünleştirilmesi gibi bir önemi olduğunu ve son derece hassas bir dengede kurulmuş bir Sözleşme olduğu için de bu dengenin titizlikle korunmasının hayati bir anlamı olduğunu belirtti.  Prof. Dr. Atatüre Türk Dışişlerinin Stalin, Roosevelt (daha sonra Truman) ve Churchill gibi dünya devleri ile bir yandan denge diplomasisi yürütürken diğer yandan da direnme iradesi göstererek Savaşa girmemeyi nasıl sağladığını anlattı.  Tarihten örnekler vererek yaptığı analizlerle özellikle savaşın hemen sonrasında Stalin’in Boğazlarda Üs kurma ve Kars ve Ardahan’dan toprak talebinin diplomasi ile nasıl bertaraf edildiğinin altını çizdi.

İskenderun Belediye Başkanı Seyfi Dingil, İskenderun’un Kurtuluş Bayramını 5 Temmuz 1938 gününde olduğu gibi bugünde gururla, sevinçle ve coşkuyla kutladıklarını belirtti.

Başkan Seyfi Dingil, İskenderun’un Kurtuluş Bayramını nedeni ile yazılı bir mesaj yayımladı. Başkan Seyfi Dingil mesajında, şunları kaydetti:

“5 Temmuz 1938 tarihi İskenderun’un emperyalist işgalden kurtuluşunun ve Hatay halkının Kuva-yi Milliye ruhuyla başlattığı haklı ve onurlu Hatay Davasını zaferle sonuçlandırdığı tarihsel sürecin önemli bir aşamasıdır. Kurtuluş Bayramımızın 80. yıldönümünü, 5 Temmuz 1938 gününde olduğu gibi bugünde gururla, sevinçle ve coşkuyla kutluyoruz.

Bu anlamlı tarihi gün, Hatay Davasını, Hatay halkının milli iradesinin doğrultusunda sonuçlandığı tarihsel sürecin en önemli aşamasıdır. Albay Şükrü Kanadlı komutasındaki ordumuz Fransız işgali altındaki İskenderun’a 5 Temmuz 1938’de girmiş, bir kurtuluş sevinci ve coşkusu yaratarak Hatay Davasını beklenen ve özlenen çözümüne büyük ölçüde yaklaştırmıştır.

Atalarımızın, değerli büyüklerimizin mücadelesi Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün desteği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomasi hamlesi, Hatay Davasını büyük önderin istediği bir istikamette sonuçlandırmıştır.

Kurutuluş Bayramımızın 80. yıldönümünde, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü ve silah arkadaşlarını, Albay Şükrü Kanadlı’yı, kahraman ordumuzu ve Hatay davasında canlarını feda eden şehitlerimizi şükranla, sevgiyle ve saygıyla anıyoruz”